Czechy od lat przodują w europejskich rankingach segregacji odpadów. Plastik, szkło, puszki po piwie – w tych dyscyplinach nasi sąsiedzi zza południowej granicy niemal nie mają sobie równych. Jednak gdy przychodzi do porządkowania domowych apteczek, wzorowa postawa obywatelska ustępuje miejsca wygodnictwu i niewiedzy. Najnowsze dane są alarmujące: co piąty Czech wyrzuca leki bezpośrednio do kosza na śmieci.

Farmaceutyczna góra śmieci

Liczby nie kłamią, ale potrafią przytłoczyć. W ciągu ostatnich trzech lat w Republice Czeskiej udało się zebrać w sposób selektywny blisko 3 miliony kilogramów leków. To masa, która mogłaby wypełnić dziesiątki wagonów kolejowych. Sukces? Tylko pozorny. Eksperci z agencji NMS, którzy na zlecenie Stowarzyszenia Innowacyjnego Przemysłu Farmaceutycznego (AIFP) zbadali nawyki Czechów, nie pozostawiają złudzeń: ta góra mogłaby być znacznie wyższa.

Okazuje się, że blisko 20 proc. społeczeństwa przyznaje się do wyrzucania niewykorzystanych preparatów do zwykłego kosza na odpady komunalne. Kolejne 14 proc. deklaruje, że przechowuje przeterminowane medykamenty „na wszelki wypadek”, choć w rzeczywistości stają się one tykającą bombą ekologiczną i zdrowotną w ich własnych szufladach.

Paradoks młodości

Najciekawszy, a zarazem najbardziej niepokojący wniosek z raportu dotyczy demografii. Okazuje się, że to nie seniorzy mają największy problem z utylizacją leków. Czarną owcą systemu jest pokolenie Z i milenialsi. Osoby poniżej 34. roku życia statystycznie najczęściej wyrzucają leki do śmieci lub gromadzą je bezrefleksyjnie w szafkach.

– Leki to nie są zwykłe odpady. Widzimy, że znaczna część społeczeństwa wciąż nie łączy kropka po kropce: to, co wrzucimy do kosza, ostatecznie może wrócić do nas w ekosystemie – ostrzega Tomáš Boráň, dyrektor Państwowego Instytutu Kontroli Leków (SÚKL). Projekt „Nie wyrzucaj leków” ma uświadomić Czechom, że tabletka to substancja chemiczna, która wymaga tak samo specjalistycznego traktowania jak zużyty akumulator.

„Na zapas” i „nie chce mi się” – czeska bariera mentalna

Dlaczego naród tak zdyscyplinowany w segregacji papieru zawodzi w aptece? Powody są prozaiczne. Aż 40 proc. respondentów trzyma stare leki „na zapas”, wierząc, że data ważności to jedynie sugestia. Z kolei co trzeci badany przyznaje się do czystego lenistwa – apteka jest zbyt daleko, a droga do niej zbyt uciążliwa.

Do tego dochodzi kwestia opieki nad najstarszymi. Seniorzy w Czechach konsumują najwięcej leków, ale to ich dzieci i wnuki powinny czuwać nad bezpieczeństwem domowych zapasów. Tymczasem niemal 70 proc. Czechów nigdy nie zagląda do apteczek swoich starszych krewnych. To ogromne pole do popisu dla edukatorów, ale i realne ryzyko groźnych pomyłek przy dawkowaniu u osób starszych.

Apteka jako punkt zwrotny

System w Czechach jest teoretycznie idealny: każda apteka ma obowiązek bezpłatnego odebrania od nas niepotrzebnych preparatów. Nie musimy tam nic kupować ani się tłumaczyć.

– Apteki to najbardziej dostępne miejsca, w których można bezpiecznie „zamknąć cykl życia” leku – tłumaczy Irena Storová ze Stowarzyszenia Operatorów Sieci Aptecznych (APLEKS). Gdy leki trafią już do rąk farmaceuty, przejmują je wyspecjalizowane firmy, które w procesie wysokotemperaturowej utylizacji dbają o to, by żadna cząsteczka aktywnej substancji nie przedostała się do gleby czy wód gruntowych.

Trzy kroki do czystego sumienia

Organizatorzy kampanii „Nie wyrzucaj leków” sprowadzają całą filozofię do trzech prostych kroków, które mają szansę odmienić statystyki:

Audyt pokoleniowy: Raz na kwartał przejrzyj nie tylko swoją szafkę, ale i apteczkę rodziców lub dziadków.
Segregacja bez ryzyka: Przeterminowane blistry i syropy zbierz do jednego worka. Pod żadnym pozorem nie wylewaj płynów do toalety!
Zwrot bez pytań: Zanieś paczkę do dowolnej apteki i przekaż ją farmaceucie lub wrzuć do specjalnego pojemnika.

Więcej informacji, w tym interaktywne mapy i statystyki dotyczące konkretnych regionów, można znaleźć na platformie www.nevyhazujleky.cz. To nie tylko baza wiedzy, ale też lustro, w którym czeskie społeczeństwo może się przejrzeć i odpowiedzieć sobie na pytanie: czy naprawdę dbamy o ekologię, czy tylko o pozory porządku?

(1) – Badanie agencji NMS, reprezentatywna próba 1 056 respondentów (18+), marzec 2026 r.

Źródło: AIFP