Wielkanoc u naszych południowych sąsiadów to fascynujący splot chrześcijańskiej powagi, ludowej magii i czystej radości z budzącej się przyrody. Choć geograficznie dzielą nas tylko góry, czeskie obyczaje wielkanocne mają swój unikalny koloryt, który potrafi zaskoczyć nawet najlepiej przygotowanego turystę z Polski. Kiedy my święcimy pokarmy, Czesi szykują wierzbowe witki i wypatrują „odlotu dzwonów”. Zapraszamy w podróż przez czeski Wielki Tydzień – od Niebieskiego Poniedziałku po barwne poniedziałkowe smaganie.

Kolorowy wstęp: Od błękitu do kurzu

Przygotowania do czeskich Velikonoc ruszają pełną parą już na początku Wielkiego Tygodnia, a każdy dzień ma tu swoje symboliczne imię. Wszystko zaczyna się od Niebieskiego Poniedziałku (Modré pondělí). Nazwa ta, choć dziś kojarzy się z melancholią, prawdopodobnie wywodzi się od barwy tkanin, którymi w średniowieczu dekorowano ołtarze. Tuż za nim kroczy Szary Wtorek (Šedivý úterý). To czas bezlitosny dla domowego nieładu. Według tradycji, to właśnie wtedy gospodynie powinny wymieść z każdego kąta pajęczyny i kurz – szarość dnia symbolizuje to, co stare i zbędne, a co musi ustąpić miejsca wiosennej świeżości.

„Brzydka Środa” i klątwa ponurej miny

Prawdziwa dynamika wydarzeń zaczyna się w środę, zwaną przez Czechów Brzydką (Škaredá středa), a rzadziej – Środą Kopcia. Nazwa ta ma podłoże biblijne: upamiętnia zdradę Judasza, czyn uznawany za najbrzydszy w historii ludzkości. Jednak w czeskich domach ten dzień traktuje się z przymrużeniem oka i… szerokim uśmiechem.

Istnieje bowiem żywy do dziś przesąd: kto będzie się tego dnia dąsał lub krzywił, temu grymas pozostanie na twarzy w każdą środę przez cały nadchodzący rok. To także dzień „czyszczenia kominów” – wymiatanie sadzy miało wymiar nie tylko praktyczny, ale i duchowy: przepędzało złe moce. Na talerzach lądowały potrawy celowo „szpetne” – jak choćby bramboráky (placki ziemniaczane), które rwano na nieskładne kawałki, byle tylko nie wyglądały zbyt estetycznie.

Zielona moc i milczenie dzwonów

Kolejny dzień, Zielony Czwartek (Zelený čtvrtek), to święto nadziei i witalności. Dla Czechów to moment kluczowy – wszystko, co zostanie rozpoczęte w ten czwartek, ma gwarancję powodzenia. Rolnicy wychodzili w pole, wierząc w obfite plony, a gospodynie wstawały przed świtem, by wymieść śmieci z domu przed pierwszymi promieniami słońca, co miało chronić domostwo przed plagą pcheł.

Kulinarnie czwartek jest – zgodnie z nazwą – całkowicie zielony. Na stołach królują szpinak, młode pokrzywy, szczypiorek i zioła. Co ciekawe, w czeskich browarach, szczególnie w tych w Brnie, warzy się wtedy specjalne, zielone piwo, które stało się nowoczesnym symbolem tego święta.

Wieczorem, po mszy upamiętniającej Ostatnią Wieczerzę, dzwony w całych Czechach milkną. Według ludowych podań „odlatują do Rzymu” po papieskie błogosławieństwo. Ich miejsce w przestrzeni publicznej zajmują chłopcy z drewnianymi kołatkami (řehtačky). Ich terkoczący dźwięk niesie się po wsiach i miasteczkach aż do soboty, zwołując wiernych i przypominając o powadze chwili.

Wielki Piątek: Skarby ukryte w ziemi

Czeski Wielki Piątek (Velký pátek) to dzień ciszy i pokuty, ale też ludowej magii. Wierzono, że to czas, w którym ziemia otwiera swoje wnętrze i ukazuje ukryte skarby. Aby je znaleźć, należało wypatrywać kwitnącej paproci lub blasku wydobywającego się ze szczelin skalnych.

Religijnie to czas najsurowszego postu. Tradycyjnym daniem rybnym był karp (często podawany w galarecie lub pieczony), choć uboższe rodziny musiały zadowolić się postną zupą soczewicową. Atmosfera tego dnia jest wyciszona – to moment przejścia między smutkiem a nadchodzącą radością Białej Soboty (Bílá sobota), poświęconej sprzątaniu i bieleniu ścian domostw na przyjęcie zmartwychwstania.

Pomlázka: Kontrowersja czy celebracja życia?

Największe emocje budzi jednak Lany Poniedziałek (Velikonoční pondělí). Podczas gdy w Polsce dominuje woda, w Czechach (a szczególnie na Morawach) niepodzielnie króluje pomlázka. To misternie pleciona rózga z wierzbowych witek, ozdobiona kolorowymi wstążkami.

Mężczyźni i chłopcy odwiedzają domy sąsiadów, by symbolicznie „osmagać” kobiety po nogach. Choć dla postronnego obserwatora może to brzmieć kontrowersyjnie, w czeskiej tradycji jest to akt życzliwości. Słowo pomlázka wywodzi się od pomladit – czyli „odmłodzić”. Uderzenie świeżą, pełną soków witką ma przekazać kobiecie witalność, zdrowie i „giętkość” wierzby. W zamian za ten rytuał, panowie otrzymują kolorowe pisanki, słodycze, a dorośli – kieliszek domowej śliwowicy.

Smaki czeskiej Wielkanocy: Baranek i Judasz

Nie sposób pisać o czeskich tradycjach, pomijając zapachy dobiegające z kuchni. Królem stołu jest Mazanec – bogate ciasto drożdżowe z rodzynkami i migdałami, nacięte na górze w znak krzyża. Dawniej maczano jego kromki w winie i smarowano miodem, co miało zapewniać dobrobyt.

Niezwykle ciekawym wypiekiem są Jidáše (Judasze). To słodkie bułeczki drożdżowe, którym nadaje się kształt skręconego sznura – co jest dość mrocznym nawiązaniem do losu biblijnego zdrajcy. Jednak ich znaczenie jest pozytywne: zjedzenie Judasza posmarowanego miodem o świcie w Wielki Czwartek ma chronić przed ukąszeniami węży i zdradą bliskich przez cały rok.

Czeska Wielkanoc, choć coraz bardziej zsekularyzowana, pozostaje świętem głęboko zakorzenionym w cyklu natury. To czas, w którym brneńskie place i praskie uliczki wypełniają się gwarem, zapachem pieczonych mięs i radosnym dźwiękiem kołatek, zapraszając każdego do wspólnego świętowania wiosny.

Jarmarki wielkanocne w czeskich miastach
Praga – Jarmarki Wielkanocne na Starówce i Placu Wacława (21.03–12.04.)
Pilzno – Jarmarki Wielkanocne na Placu Republiki (25.03– 5.04.)
Brno – Festiwal Wielkanocny na Placu Svobody (27.03–5.04.)
Czeski Krumlov – Jarmark Wielkanocny na placu Svornosti (2–6.04.)
Ołomuniec – Wielkanoc na Górnym Rynku (27.03–6.04.)
Czeskie Budziejowice – Jarmark Wiosenny, Staroczeskie Wielkanoce (26–2803.)

Wielkanoc w skansenach
Morawy – Wielkanoc na Wołoszczyźnie – Muzeum Wołoskie w Rożnowie (4–6.04.)
Czechy Środkowe – Wielkanoc w Muzeum Budownictwa Ludowego w Kouřimiu ( 14.03–12.04.), główny program (4–5.04.)
Czechy Środkowe – Přerov nad Labem – Wiosna na wsi (14.03–19.04.)
Vysočina – Wielkanoc na Veselym Kopcu (3–6.04.)
Vysočina – Betlejem Hlinsko – Wielkanoc w Betlejem (14.03–12.04.)
Północne Czechy – Zubrnice – Wielkanoc na wsi (28–29.03.)

Wielkanoc w zamkach i pałacach
Czechy Środkowe – Wielkanoc Książęca na Zamku Křivoklát (3–5.04.)
Czechy Środkowe – Wielkanocny Festiwal Rycerski na Zamku Okor (5.94.)
Czechy Środkowe – Wielkanoc w Kačině (21–22.03 / 28–29.03 / 2–6.04.)
Czechy Środkowe – Wielkanocne zwiedzanie zamku Český Šternberk (2–6.04.)
Morawy – Wielkanoc na Zamku Valtice (3–6.04.)
Czechy Południowe – Jarmark Wielkanocny na Zamku Blatná (3–5.04.)
Czechy Wschodnie – Wielkanocne zwiedzanie Zamku Hrádek u Nechanic (2–6.04.)
Czechy Północne – Jarmark Wielkanocny w Sychrovie (28–29.03.)
Morawy Północne – Książęca Wielkanoc na zamku w Hradcu nad Morawicą (2–6.04.)
Czechy Zachodnie – Jarmark Wielkanocny na Zamku Kozel (5–6.04.)

Źródło: https://www.visitczechia.com/pl-pl/campaigns/traditions-2022/spirituality/easter